Çok Okunanlar
Çok Yorumlananlar
Seyit Ahmet UZUN
Seyit Ahmet UZUN
Eşekleşme ve Ailede Sorun
Prof. Dr. Bilal SAMBUR
Prof. Dr. Bilal SAMBUR
Sevginin Yeniden İnsanileştirilmesi
Ramazan KAYAN
Ramazan KAYAN
Filistin´de Kız İstemek
Abdulbaki ÇAĞATAY
Abdulbaki ÇAĞATAY
Enbiya Yurdu Kudüs, Müslümanların 3000 Yıllık Başkentidir İşte Delili!
Bülent ACUN
Bülent ACUN
Üsküdar Kitap Fuarı´ndan
Mehmet BEYHAN
Mehmet BEYHAN
Avrupa Birliği´nin artık bir anlamı kaldı mı?
Mustafa GÜL
Mustafa GÜL
Hiçbir Nebi, Bir Dakika Sonrayı Bilemez
Ali BULAÇ
Ali BULAÇ
Temel Taş Olarak Kur´an Vahyi
Enes TARIM
Enes TARIM
İnsan Hakları ve Din
Bayram YILMAZ
Bayram YILMAZ
Çiçero “Bir gün bir Türk…”
Abdülhamit KAHRAMAN
Abdülhamit KAHRAMAN
Eleştiri Bir Nimettir
F. Yılmaz ALTUNÖZ
F. Yılmaz ALTUNÖZ
Önceliklerimiz
Mustafa AYGÜN
Mustafa AYGÜN
Değerler Eğitimi İle “Değerli” Nesiller Yetiştirilebilir mi?
Aziz DARICI
Aziz DARICI
Nefse Sesleniş
Ömer Naci YILMAZ
Ömer Naci YILMAZ
Dün İngiltere´ye Bugün ABD´ye
Nejdet DEMİREL
Nejdet DEMİREL
Filipin Moro Müslümanları ve Gözden Kaçanlar
Ramazan DEVECİ
Ramazan DEVECİ
Kuran´da Aile Modelleri
Sait ALİOĞLU
Sait ALİOĞLU
Irkçılık ve Ulusalcılık…
Yusuf YAVUZYILMAZ
Yusuf YAVUZYILMAZ
İslam´ın Sol Yorumu Olabilir mi? -Hasan Hanefi ve Nurettin Topçu Örneği-1
Nevzat KAYA
Nevzat KAYA
Furkan Cemaati Provokasyonu!
Ramazan Keskin
Ramazan Keskin
Toplumların Yükselişi
Şakir KURTULMUŞ
Şakir KURTULMUŞ
‘Babamdan Bana Hüzün Kaldı Yalnızlığı Çok Sevdim´
Mehmet AKTAŞ
Mehmet AKTAŞ
Ben İnsanım!..
Cüneyt TORAMAN
Cüneyt TORAMAN
17/25 Aralık Kumpası!
Nuri YILMAZ
Nuri YILMAZ
Belediye Seçimlerinden Ne Kadar Ümitli Olalım?
Hasan POSTACI
Hasan POSTACI
Bir İktidar Alanı Olarak Yerel Yönetimler
İbrahim GEZER
İbrahim GEZER
Gideceği Yeri Bilmeyen Kaptanlar Diyarı…
Selvigül ŞAHİN
Selvigül ŞAHİN
Malatya´nın Gençlerinin Yüreklerinden Akan Mektuplar
Ferhat Özbadem
Ferhat Özbadem
Beyni-Tezkiretü´ş-şu`ar
Necip CENGİL
Necip CENGİL
“Paradigmaların İflası ve İflas Erteleme”
Mustafa DOĞU
Mustafa DOĞU
Şemşamer Mezhepliler!
Hasan ŞEREFOĞLU
Hasan ŞEREFOĞLU
Şiddet Sarmalında İstikamet Kaybetmek
Davut GÜLER
Davut GÜLER
Trump´ın Suriye´den Çekilme Kararı ve Muhtemel Gelişmeler
 Dr. Ali YALÇIN
Dr. Ali YALÇIN
Müslümanlar Açısından Yüzün Yeniden İnşası
Turan YAMAN
Turan YAMAN
Ahmed Han (1817-1898)/Hindistanlı Fikir Adamı
Cafer AKDENİZ
Cafer AKDENİZ
Darbe ve Direniş
Ziya GÜNDÜZ
Ziya GÜNDÜZ
Büyük Yürüyüşler Okumakla Başlar!
Necla Arpa GÜLAÇAR
Necla Arpa GÜLAÇAR
İnsan ve Hürriyet
Dr. Necmettin Acar
Dr. Necmettin Acar
Suudi Rejimini Bekleyen Asıl Tehlike Taht Kavgaları
Esat HOCALAR
Esat HOCALAR
Manzarayı Umumiye
Muhammet YETİŞ
Muhammet YETİŞ
Gençliğin Gidişatı ve Furkan Doğan Örnekliği
Ümit AKTAŞ
Ümit AKTAŞ
“Diriliş Pastası”
Muhittin BAĞCI
Muhittin BAĞCI
Uyanış
Celal TAHİR
Celal TAHİR
Ehliyet, Liyakat ve Sadakat
Mustafa Sefa ÇAKIR
Mustafa Sefa ÇAKIR
Ey Aziz Öğretmen!
Yakup GÜLER
Yakup GÜLER
Darbelerle Gelişen Türkiye!
Nusret AYDEMİR
Nusret AYDEMİR
EĞİTİM SERENCAMIMIZ!
Serdar ÇALIŞ
Serdar ÇALIŞ
ZAM.....
Zeynep HAŞEMİ
Zeynep HAŞEMİ
İyilik Meşalesi
Mesut AYDIN
Mesut AYDIN
Bir Eğitim Ayı Ramazan (HUTBE)
Nezir ERGENÇ
Nezir ERGENÇ
İnsan Hayvanla mı Yoksa Tanrıyla mı Kıyaslanmalı?
Mehmet DEVECİ
Mehmet DEVECİ
Umre Ziyaretimizden Notlar/3
Nusret AYDEMİR
Nusret AYDEMİR
Yürüyüş (İstikamet)
Mehmet M. GÜLAÇAR
Mehmet M. GÜLAÇAR
BAŞIMIZDA KULAK İSTİYORUZ
Hacı TÜRKAN
Hacı TÜRKAN
Erdoğan Semboldür
Fedakar KIZMAZ
Fedakar KIZMAZ
Raşel, Sen İnsanı Dinden İmandan Edersin!..
Fehmi DEMİRBAĞ
Fehmi DEMİRBAĞ
Ayla Seni Seviyorum
Dr. Yunus ÇOLAKOĞLU
Dr. Yunus ÇOLAKOĞLU
İslam Dünyasında Şiddet ve Mikro Nüfuz Alanları
Mehmet ŞEREFOĞLU
Mehmet ŞEREFOĞLU
Bir Taşeronun Rüyası Olan Kadro
Esan GÜL
Esan GÜL
Çocuklarımız ve Adalet
Aslan DEĞİRMENCİ
Aslan DEĞİRMENCİ
Selahaddin Eyyubi´siz Ortadoğu Arayışı
Said Alioğlu
Said Alioğlu
Başlangıç Tarihi
Bitiş Tarihi
İstanbul için namaz vakitleri
İmsak Güneş Öğle İkindi Akşam Yatsi
06:34 08:20 13:17 15:37 17:55 19:29
Kuvvetli insan, kendi kendini yenen insandır

Hz. Muhammed
DOLAR
5.2601
EURO
5.9335
Enes Tarım: Anadolu İslamı
Yazarımız Enes Tarım, Türkmen olgusu üzerinden Anadolu İslam´ını yazdı
Tarih: 6.12.2018 17:17:29

Selçuklular, Hazar denizi ile Aral gölü arasındaki bozkırlarda yaşayan Oğuz Türkleri´nin Kınık boyundan idi. Onuncu yüzyılda Müslüman oldular ve kısa sürede Selçuk Bey önderliğinde birleşip, Tuğrul Bey döneminde de Büyük Selçuklu Devletini kurdular.

Yeni kurulan devlet kısa zamanda, Bağdat hariç, bölgedeki tüm İslâm topraklarına hâkim oldu.  Sultan Alp Arslan vefat ettiğinde Selçuklu Türklerinin egemenliği altındaki topraklar doğuda Yaşgar´dan, batıda Ege kıyıları ve İstanbul boğazına, kuzeyde Hazar-Aral arasından, güneyde Yemen´e kadar olan bir bölgeye yayılmıştı.

1157´de Büyük Selçuklu Devleti sona ererken; Selçuklu hanedanın kurduğu devletlerden yalnızca Anadolu Selçuklu Devleti, yüz yılı aşkın bir süre daha yaşam sürdürecekti.

***

Bu dönemde Türk göçlerinin Anadolu´ya yönelişinin siyasî olduğu kadar iktisadî sebepleri de vardı. Selçuklu Sultanları, Bizans´ın gücünü zayıflatmak ve ülkede olası iç huzursuzlukları önlemek amacıyla yoğun bir şekilde Türkmen nüfusun Anadolu´ya sevkini teşvik etmişlerdi.1

Anadolu´ya göç eden Türkmenlerden az bir kesim yerleşik hayatı tercih ederken geneli, göçebeliği terk etmeyerek yaylak-kışlak hayatı devam ettiriyordu.

Türkmenlerden yerleşik hayata geçip ziraat ile meşgul olanlar "Türk" diye isimlendirilirken; Türkmen adı da Anadolu´da konar-göçerlik ile eş anlamlı olarak kullanıldı.

Bu dönem Türkistan´dan, önce İran´a, sonra Azerbaycan ve Doğu Anadolu topraklarına gelmiş olan ve sayıları 2 milyona yaklaşan Türkmenler, çok kalabalık olmaları nedeniyle yer bulma sıkıntısı çekmiş ve geldikleri Anadolu´yu, kendileri için kolayca fethedilebilecek ve daha iyi yaşama imkânları temin edilebilecek bir coğrafya olarak görmüşlerdi.(2)

XIII. Asırdan itibaren göçebelerle birlikte, şehirlerde yaşayan sanatkarlar, tüccarlar ve alimler de Anadolu´ya gelmişlerdi.(3)

Böylece Anadolu´nun Türkleşme ve İslamlaşma dönemi başladı ve bu süreç birkaç asır sürdü.

Selçuklu yönetiminin kendi ırkdaşları olan Türkmenlere kayıtsız ve ilgisiz davranması ve onları devlet hizmetlerinden uzak tutması, Türkmenleri daima muhalif ve güvenilmez bir güç kılmış; sonuçta Büyük Selçukluların İran´da, Anadolu Selçuklularının da Anadolu´da, zamanla zayıflayarak yıkılmalarına zemin hazırlamıştır.(4)

Büyük Selçuklular tarafından Batı boylarına zoraki sevk edilen ve bundan dolayı da yönetime karşı nefret hissi duyan Türkmenler, Anadolu Selçukları zamanında da benzer muameleye tâbî tutularak Batı istikametinde uç bölgelere yerleştirildi. Geleneksel yapılarını koruma hususunda çok hassas davranmaları dışa kapalı sosyal bir yapının oluşmasında ve böylece de eski inanç ve geleneklerin devam ettirilmesinde önemli bir etken oldu. (5)

Ağırlıklı olarak, Arap-Fars kültürünü benimseyen Selçuklu devlet yönetiminin, göçebeleri kazanmaktan çok başından savmaya çalışması Türkistan´da olduğu gibi, Anadolu´da da göçebelerin dillerini kolayca anlayabildikleri derviş ve şeyhleri kendilerine önder olarak kabul etmeleri ve dini bilgilerini onlardan öğrenmelerini beraberinde getirdi.(6)

Sonraları geleneksel göçebe kültürün bir devamı niteliğindeki, bir takım sema ve raks ayinleri icra eden bu şeyh ve dervişlere yönetim kadrosunun ilgi duymuş olması, onların zorunlu olarak Türkmenleri anlama ve kontrol etme ihtiyacından kaynaklanmıştı.

Bu bağlamda Türklerin Horasan ve İran coğrafyasında bulunduklarında, büyük ölçüde İran, hatta kısmen Hint kültürünün tesirinde kalarak yayıldıkları hemen her bölgeye bu kültürlerin izlerini taşımış olmalarını da irdelemek gerekir.

Özellikle Selçuklular zamanında Anadolu´da kentlerde yaşayan halk çoğunlukla kitabî-sünnî anlayışa sahip iken, köylerde ve uç bölgelerde yaşayanlar, şifahî ve geleneksel inanç yapısı taşımakta idiler.

Dini müesseselerin şehirlerde olması, şehirli halkın, tabiatıyla daha yüksek bir din bilgisi ve kültürüne sahip olmasına; şehirlerden uzak bölgelerde yaşayanların ise, Türkmen şeyh ve dervişlerin etkisinde dini bilgileri zayıf ve inançları çoğunlukla geleneksel ananelere dayalı dini bir hayatı sürdürmesine yol açtı.(7)

Moğol istilası ile birlikte farklı tarikatlara mensup şeyh ve dervişler de, gerek emniyet açısından ve gerekse fikirlerini daha kolay yaymak maksadıyla Anadolu´yu kendileri için iyi bir ortam olarak tercih etmişlerdi. 

Ve böyle bir ortamda Göçebeler arasındaki dini hayat, daha çok eski Türk inanışlarındaki Ozanları çağrıştıran babalar vasıtasıyla, şehirlerde yaşanandan farklı olarak, daha basit, sade ve daha çok menkıbelere dayalı, tasavvuf yönü ağır basan bir anlayış biçimiyle yaygınlaştı.

Türkmen boyları, yüzeysel bir İslâm anlayışına sahip olduklarından, hem eski şâmânî inançları ve hem de atalarından kalma bir takım geleneksel sözlü inançları İslam´la beraber bünyelerine taşıdılar.

İslâm´ın öngördüğü kimi dini kuralları tamamen özümseyememiş, sazlı-sözlü şölenleri devam ettirmiş ve 

namaz, oruç, hac gibi göçebe hayatı ile birlikte ifa edilmesi

zor ibadetler, Türkmenlerin ilgisini fazla çekmemişti.

Onlar daha çok din büyükleri olarak bildikleri baba ve dedeler tarafından telkin edilen eski geleneklerine de uygun olan

sade bir İslâm anlayışını kendilerine daha yakın bulmuşlardı.

Kendilerine ilahiler, şiîrler okuyarak nasihatta bulunan bu şeyhleri eskiden kutsallık verdikleri ozanlara benzetmişler ve onların söylediklerine tabi olmuşlardı.

Farklı kıyafetleri, ağızlarda dolaşan kerametleri ve sade yaşayışlarıyla Türkmen babaları, Oğuz boylarına anlayacakları bir dille, eski Türk ananeleriyle karışık bir şekilde İslamiyeti anlatıyorlardı. Bu yüzden Türkmen halk kitleleri onların vaazlarını heyecanla dinliyor, söylediklerini uyguluyorlardı.

Anadolu´ya çeşitli sebeplerle gelerek yerleşen şeyh ve dervişler, burada çok yönlü faaliyetlerde bulunarak, hem Anadolu´nun İslamlaşmasına katkıda bulunmuş hem de halkın dini duygularının sürekli canlı tutulmasını sağlayarak onların iyi, dürüst ve ahlak sahibi birer vatandaş olmasına katkıda bulunmuşlardır.

9. ve 10. y.y. da Türkistan´ı adım adım arşınlayan babalar, atalar, şaman dedeler, menkıbeler, nasihatler anlatarak halk üzerinde sevgi ve saygı kazanarak uzun süren yolculuklar sonunda Anadolu´ya ulaşmışlardı. Bunlar Anadolu´da, dede, baba, abdal ve gâzi gibi ad ve unvanlarla Orta Asya´daki misyonlarını sürdürmek için dergahlar açtılar. İşte Mevlanalar, Hacı Bektaş Velî´ler, Ahî Evran´lar, Abdal Musa´lar, Sarı Saltık´lar, Taptuk Emre´ler, Yunus Emre´ler bu misyonun Anadolu´daki kollarıdır.

O halde Anadolu´daki İslâmlaşmayı medrese ekolü ve tekke/ tarikat ekolü olmak üzere iki grupta değerlendirmek gerek. Medrese alimleri Ehl-i Sünnet inancına bağlı kalırken tarikat ve tekke mensupları ise daha çok mistik düşüncelere bağlı kaldılar. Neticede Anadolu Selçukluları Sünni İslam anlayışını bir devlet politikası olarak savunurken, Türkmenler ise Müslüman olmadan önceki inanç ve geleneklerin etkisinde kalarak zahirî bir İslâm anlayışına tâbi oldular.

Bu anlayış farklılığı sonraki dönemlerde de devam etmiş; Kentlerde, sufilik karışımı bir Hanefilik göze çarparken, Türkmenler, kendilerine karışık ve sıkıntılı gelen fakihlerin vaazlarından çok, eski “kam” ve “ozan”ları andıran sufi önderlerine itibar etmişlerdir.

 Ve sonuçta Anadolu´da resmî Sünni din anlayışı dışında, farklı bir Müslümanlık anlayışı oluşmuştur.

***

Türkmenlerin o günden günümüze yansıyan ve geçmiş şaman kültürü ile karışık İslami düşünce kırıntıları bugün de yine tarihin tahrif edici rüzgarları altında bazı farklılıklarla da olsa devam etmekte.

Bugün çoğu Türkmen köylerinde cami bulunmaz ve ibadetlerini açık alanda ya da da cemevi dedikleri “toplanma evi” inde yaparlar. Hacı Bektaş´ta tepelerde açık alanda gündüz veya gece tanrısına yakarırdı. Günümüz erenleri olan Bektaşlar, cennete gitmek için niyaz etmez, namaza, oruca yaklaşmaz ama kendini aşmak için (cezbe) sema´ ya kalkar, göğe yükselir…

Bektaş bilge bir kişidir ama dinin ritüellerine, şeriatına uymaz. Onun söylediği ilahi ve şiirler yazılı değil, sözlü olarak ağızdan ağıza geçer ve O hacca da gitmez. Düş yoluyla gitmesi başka… 

Bektaş Veli, Ardıç ağacına çok önem verir. Hırka dağında ardıç ağacının altında oturur, düşünür, yakılan ateşin etrafında halka şeklinde dönerek, semaya yükselir. Ona göre Tanrı insandan başka bir yerde aranmamalıdır ve Tanrı insanın gönlündedir…

Bu ve benzer birçok inanç kırıntısı Türkmenlerin daha önce Asya´da bildikleri ve söyledikleri şeyler idi. Türklerin Asya´daki “Kendini bil ki Tanrıyı Bilesin” sözü ve benzeri gibi.

Bektaşilik bir dinler karışımı, Anadolu halkının birikimleri ile Asya´dan Türklerin getirdiği tüm öğelerin birbiri içinde erimesi, bütünleşmesidir.

Alevilik; göçerleri ile kırsalı kucaklayan yaşam biçimi iken; Bektaşilik; kentliyi, okumuşu kucaklayan tekkeleri ile bir sosyal oluşum oldu.

Bektaşilik tarihin sayfalarında karışıp, kaybolurken; Alevilik sözlü gelenekleri ile, dedeler tarafından farklı zaman ve mekanda yapılan değişikliklerle gelişti, dönüştü ve günümüzde de yine Anadolu´da önemli büyüklükte toplulukların inanç birikimi olarak yaşamaya devam ediyor…

Selam ve dua ile…

DİPNOTLAR:

-1 Osman TURAN, Selçuklular ve İslamiyet

-2 Zeki Velidi TOĞAN, Umumi Türk Tarihine Giriş

-3 M. H. YİNANÇ, Anadolu´nun Fethi.

-4 Faruk SÜMER, Oğuzlar,

-5 Zeki Velidi Togan, Umumi Türk Tarihine Giriş

-6 M. Fuad KÖPRÜLÜ, Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar

-7 Tahir Harimi BALCIOĞLU, Türk Tarihinde Mezhep Cereyanları

 

 

 








Kaynak: Haber Duruş

Anahtar Kelimeler: Enes Tarım Anadolu İslamı
Okuyucu Yorumları (0 yorum)
Adınız Soyadınız *
Güvenlik *
Yenile
 
Yorumunuz *
Doğu Türkistanlılar sahipsizliğe mahkûm mudur?
Doğu Türkistanlılar sahipsizliğe mahkûm mudur?
İsmail Küçükkılınç
Veysi Dündar´dan Haftanın Portresi: Abdullah Gül, Satrancı Kuralına Göre Oynama…
Veysi Dündar´dan Haftanın Portresi: Abdullah Gül, Satrancı Kuralına Göre Oynama…
Nazik, Edepli ve Sakin
Evrensel bir sorun olarak beka
Evrensel bir sorun olarak beka
Mensur AKGÜN
Milat Gazetesi´nden Ali Bal yazdı: Eğitim-Kültür-İktidar...
Milat Gazetesi´nden Ali Bal yazdı: Eğitim-Kültür-İktidar...
ğitim ve kültür alanında değişim alttan başlamalıdır. Bu değişim yukarıya doğru olmalıdır.
Kutsalı Araçsallaştırmak
Kutsalı Araçsallaştırmak
Bayram Ali ÇETİNKAYA(*)
Başarısız okul müdürleri
Başarısız okul müdürleri
Milat Gazetesi´nden eğitimci yazar Özkan Erdem “Başarısız okul müdürleri” başlıklı yazısında, ‘işgal ettiği´ müdürlük makamının hakkını eğitimin kalitesi adına vermeyip, bilakis kendini, öğretmenlerden üstün görüp, onlarla arasına mesafe koyan ve bu halleriyle, başarılı değil, başarısız bir profil çizen amirler üzerinden eğitim açısından, öteden beri var olan bir soruna parmak basmakta…
Küresel güç kayması ABD´yi Ortadoğu´dan çekilmeye zorluyor
Küresel güç kayması ABD´yi Ortadoğu´dan çekilmeye zorluyor
ABD, jeopolitik avantajını ve muazzam iktisadi ve askeri gücünü korusa da, yükselen rakipleri Çin ve Rusya karşısında gücü nispeten zayıfladığından dünyayı tek başına idare etmesi imkânsızlaşıyor
Siyaset, mağara ve İslam
Siyaset, mağara ve İslam
Abbas Pirimoğlu yazdı: Siyaset, mağara ve İslam
Tarım-ÜFE yüzde 8,29 Arttı
Tarım-ÜFE yüzde 8,29 Arttı
Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) Tarım Ürünleri Üretici Fiyat Endeksi verilerini açıkladı. Tarım-ÜFE (tarım, avcılık, ormancılık ve balıkçılık) 2014´ten beri Yurt İçi Üretici Fiyat Endeksi´nden ayrı yayımlanıyor
Almanya´nın üniformalı ırkçıları
Almanya´nın üniformalı ırkçıları
NSU cinayetlerinde Alman polisinin ve istihbaratının, bu örgütle derin ilişkilerinin varlığına yönelik kamuoyunda geniş bir mutabakat var.
Çin-ABD ticari müzakerelerinin odağı ´Made in China 2025´
Çin-ABD ticari müzakerelerinin odağı ´Made in China 2025´
ABD Başkanı Donald Trump´ın geçen martta Çin mallarına ilave gümrük tarifesi çıkışlarıyla başlayan ticaret savaşının odak noktasını Çin´in "Made in China 2025" (MIC2025) hedefi oluşturuyor.
 Korkular- sistemin gücü
Korkular- sistemin gücü
Ahmet Taşgetiren
Ulu´l emr´den kuvvetler ayrılığına
Ulu´l emr´den kuvvetler ayrılığına
Mehmet Ocaktan
Yine bir ‘düşman´ tokatlama seçimi
Yine bir ‘düşman´ tokatlama seçimi
Akif Beki
"Geleceğin Türkiye´sinde Yükseköğretim"
"Geleceğin Türkiye´sinde Yükseköğretim"
Bekir Tank